Poniższy tekst stanowi tłumaczenie fragmentów pracy magisterskiej obronionej na Research Master’s in Social Sciences Graduate School of Social Sciences University of Amsterdam zatytułowanej A Virgin with a Rainbow Halo: How non-Catholic Polish women reclaim the figure of Holy Mary, której autorką jest mgr Zuzanna Ściborska. W roku 2023 Zuzanna przeprowadziła ze mną i z innymi twórczyniami rozmowę o tym, kim w naszej twórczości artystycznej jest Maryja. W przytoczonym tekście występuję pod zmienionym imieniem Milena.
Przybliżając Wam ten tekst chcę wykorzystać i wydobyć słowa Zuzanny, która piękniej i mądrzej niż ja potrafi opowiadać o tym co przeżywam(y).
Jan Lechoń pisał, że Maryja to ta, „w którą wierzy nawet taki, który w nic nie wierzy”. Rzeczywiście, Maryja żyje w kulturze, mieszka pomiędzy ludźmi. Jest obecna w obrazach, figurkach, piosenkach, i przestrzeniach miast. Jest symbolem, który wciąż zmienia swoje znaczenie.
Wiele przykładów pokazuje, że jej postać występuje tam, gdzie nie sięga kontrola instytucji. Jej wizerunek bywa przerabiany oddolnie, indywidualnie, często intuicyjnie. Dla wielu kobiet staje się symbolem, pozwalającym myśleć o sobie, swoim ciele, swojej pozycji społecznej i swojej sprawczości.
Zuzanna Ściborska opisuje w swojej pracy, jak kobiety oraz osoby z doświadczeniem marginalizacji wprowadzają w postać Maryi własne przeżycia, napięcia i wartości. Analizując działania trzynastu twórczyń, pokazuje, że znaczenie tego symbolu zmienia się wraz z osobą, która go używa, a w tym procesie możliwa jest także transformacja wewnętrzna. Opisane działania to różnorodne praktyki twórcze w obszarze popkultury, które wymykają się jednoznacznym definicjom.
[…] Przeprowadziłam wywiady z 13 Polkami w wieku od 21 do 46 lat. Wspólnym mianownikiem było to, że mimo identyfikowania się jako osoby nie będące katoliczkami (głównie ateistki, czasem agnostyczki), wszystkie w jakiś niekonwencjonalny sposób operowały wizerunkiem Maryi. Niezależnie od tego, czy była to forma tatuażu z Maryją, naklejek przedstawiających Maryję z tęczową aureolą czy dragowej persony inspirowanej Maryją, kobiety te sięgały po sylwetkę Maryi i odtwarzały ją w sposób, który był dla nich znaczący (i potencjalnie kontrowersyjny z perspektywy Kościoła). Wszystkie angażują się w praktyki artystyczne, zarówno profesjonalnie, jak i amatorsko, a wiele z nich utrzymuje się, przynajmniej częściowo, ze swojej twórczości inspirowanej Maryją.
[…]
Zebrane historie pokazują, że, jak pisała Warner (1976), Maryja jest w istocie tworem ludowym, z tą różnicą, że dziś kobiety wreszcie przejęły rolę jej sprawczyń, a przez to także sprawczyń własnego znaczenia. Wychodząc poza binarną ramę opresja/wyzwolenie, uzyskujemy znacznie bardziej zniuansowany obraz kobiecych podmiotowości, w którym nowe sensy są wytwarzane, a utrwalone narracje poddawane rewizji przy wykorzystaniu głęboko zakorzenionych symboli i archetypów kulturowych. Misthal (2014) zauważa, że polskich kobiet nie należy rozumieć jako nadmiernie unieruchomionych przez mechanizmy dyscyplinujące, którym są poddawane. […] Coraz częściej Polki podważają te mechanizmy, redefiniując tradycje oraz podejmując autonomiczne decyzje dotyczące tego, czy je akceptują i w jakiej formie.
Autorka pracy określa ten proces jako „reclaiming”, który będę tłumaczyć jako przysposobienie (w znaczeniu zaadoptowanie). Można to określić jako przejęcie symbolu do własnego użytku. Maryja jako wytwór kultury ludowej, przejęty przez kobiety zaczął stanowić narzędzie sprawczości.
Jak wskazała moja rozmówczyni Milena, niektórzy ludzie potrzebują kulturowych modeli, z którymi mogą się utożsamiać. Dlatego proste odrzucenie nie zawsze jest satysfakcjonujące, a punkt ciężkości przesuwa się na tworzenie nowych znaczeń. Przysposobienie oferuje więc podejście wykraczające poza postrzeganie działań kobiet wyłącznie jako reakcyjnego oporu wobec opresji i wskazuje alternatywną drogę umożliwiania kobiecej podmiotowości w heteropatriarchalnym środowisku. Stając się sprawczyniami tego, co oznacza Maryja, kobiety te zaczynają na nowo oceniać i artykułować swoje upłciowione poczucie jaźni.
Moje osobiste odczucie, wynikające ze spotkań i rozmów w przestrzeni Internetu z innymi twórczyniami doprowadziło mnie do przekonania o istnieniu pewnej nieformalnej wspólnoty twórców Maryjnych. Pierwsze zetknięcie z tą wspólnotą odbyło się co prawda w odniesieniu do praktyki twórczyń amerykańskich, które z dużą otwartością dzielą się ze sobą własnoręcznie wykonanymi obiektami (figurki, świeczki, wlepki, obrazki, grafiki, pocztówki itd.). Jednak po pewnym czasie udało mi się uzyskać kontakt z twórczyniami z Polski, które chcą się w ten sposób poznać i dzielić. Obecnie sama wyciągam rękę z propozycją poznania się do nowych twórców i twórczyń, a nowi nieustannie się pojawiają.
Działania te nie zachodzą w próżni — moje rozmówczynie mogą się nie znać osobiście, ale wiedzą o sobie nawzajem i inspirują się wzajemnie. Ich narracje podszyte są poczuciem kolektywności, prawdopodobnie napędzanym przez stan polskiej polityki reprodukcyjnej oraz Czarne Protesty.
Kolejne lata moich działań na w tym temacie i pogłębianie wiedzy teoretycznej skłoniło mnie do przekonania, że w wizerunku Maryi zawarty jest uśpiony archetyp, który może zostać ponownie aktywowany poprzez praktyki wizualne i rytualne. Dlatego Maryja wciąż wywiera wrażenie, nawet gdy jej wizerunek używany jest powierzchownie, bez wnikania w bardzo bogatą warstwę znaczeń już obecnych w kulturze popularnej. Jej obraz potrafi wywoływać silne reakcje uczuciowe, a zmiany tego wizerunku powodują konflikty, lęk, wściekłość, właśnie dlatego, że dotyka warstw archetypicznych, choć tu omawiana jest jako symbol. Nie da się też jednoznacznie określić praktyk związanych z Maryją jako pobożnych albo bluźnierczych. Relacja z Maryją nie jest przede wszystkim intelektualna ani doktrynalna, jest elementem praktyki duchowej, która istnieje poza ramami zorganizowanych religii.
Jako Królowa Polski i wzorzec dominującego modelu kobiecości, symbolika Maryi jest równie silna, co problematyczna. W konserwatywnym, religijnym środowisku takim jak Polska, igranie z jej wizerunkiem nieuchronnie uznawane jest za kontrowersyjne. (…) Jednak nawet jeśli niektóre kobiety żartują z tego symbolu, odczytywanie ich działań wyłącznie jako prowokacyjnych i kontrowersyjnych byłoby redukcjonistycznym rozumieniem analizowanego zjawiska. Dla nich Maryja oznacza ich skomplikowaną relację z własnym krajem oraz zmagania, których doświadczają jako członkinie grup marginalizowanych (ze względu na płeć lub seksualność). Sentymentalność splata się z cynicznymi tonami i humorem, odzwierciedlając złożoną, emocjonalną relację, jaką te kobiety mają z Maryją i z tym, co ona reprezentuje.
Ewolucja wizerunków Maryi w polskiej kulturze popularnej świadczy o transformacji społecznej, którą obserwujemy (wydaje się) od początku XXI w. Proces ten rozpoczął się (chyba) od kolekcji „Virgin Mary wears the trousers” Arkadiusa z 2002 r. Moje umiejętności w zakresie nauk społecznych nie pozwalają mi precyzyjnie określić tego zjawiska. To co odczuwam jako twórczyni to ta siła wizerunków Maryi oddziałująca zarówno na twórców jak i na odbiorców.
Podążając za uwagą Agnieszki Graff (2019), że innowacyjny i odważny język symboliczny wyznacza moment przejścia kulturowego, (ironiczne) przejęcie Maryi wydaje się istotnym momentem w dążeniu polskich kobiet do indywidualnej sprawczości i upłciowionego poczucia ja. Niezależnie od tego, czy nazwiemy to aktywizmem, artywizmem czy sztuką społecznie zaangażowaną, Maryjki są potężnymi obiektami twórczości, zarówno dla tych, którzy je tworzą, jak i dla tych, którzy się z nimi stykają.
Cytowane fragmenty pochodzą z: A Virgin with a Rainbow Halo. How non-Catholic Polish women reclaim the figure of Holy Mary, Z. Ściborska, praca magisterska, Graduate School of Social Sciences, University of Amsterdam, 2024, maszynopis niepublikowany
Teksty źródłowe, które zostały przetłumaczone:
I ended up interviewing 13 Polish women between ages of 21 and 46. The common denominators were that despite identifying as non-Catholic (mostly atheist, sometimes agnostic), they all have been playing with the image of Maryja in some sort of non-conventional way. Whether in form of a tattoo with Maryja, stickers with Maryja wearing a rainbow halo or Maryja-inspired drag personality, these women took the silhouette of Maryja and recreated it in a way that felt meaningful to them (and possibly controversial to the Church). All of them engage in artistic practices – whether as professionals or amateurs – and many make (a part) of their living through their Maryja-inspired art. […] p. 14
The collected stories reveal that, as Warner (1976) wrote, Maryja is truly a popular creation, only that now women finally seized the opportunity to become agents of her, and by extensions their own, meaning. Stepping beyond the oppression/liberation binary framework, we arrive at a much more nuanced picture of female subjectivities where new meanings are made and entrenched narratives are revised with the help of deeply engrained cultural symbols/archetypes. Misthal (2014) writes that Polish women should not be understood as excessively immobilized by the disciplinary mechanisms they are subjected to. Indeed, the presented narratives show that, more and more frequently, Polish women subvert these mechanisms by redefining traditions and making autonomous decisions on whether they accept them and in what form. As my interlocutor Milena pointed out, some people need relatable cultural models. Therefore, simple rejection might not be satisfactory and the focus shifts to making new meanings. Reclaiming thus provides an approach beyond viewing women’s actions as resistance in reaction to oppression and offers an alternative path for enabling female subjectivities in a heteropatriarchal environment. By becoming agents of what Maryja signifies, these women begin to reassess and rearticulate their gendered sense of self. These actions do not happen in a vacuum – my interlocutors might not know each other personally but they do know of each other inspire one another. Their narratives are underlined by a sense of collectivity, likely driven by the state of Polish reproductive politics and Czarne Protesty.
As the Queen of Poland and the blueprint for the dominant model of womanhood, Maryja’s symbolism is as strong as it is contentious. In a conservative, religious environment like Poland, playing with her image will inevitably be considered controversial. My interlocutors claim that they do not intend to offend anyone, but that does not change the fact that there are people who feel offended by their activity. However, even if some of the women are making fun of the symbol, reading their actions as purely provocative and controversial would be a reductive understanding of the phenomenon at hand. For them, Maryja signifies their complicated relationship with their country and the struggles that they might face as members of marginalized groups (based on their gender or sexuality). Sentimentality becomes intertwined with cynical undertones and humour, reflecting a complex, emotional relationship that these women have with Maryja and what she represents. Following Graff’s (2019) remark that innovative and daring symbolic language marks a cultural transition, the (ironic) take-over of Maryja seems to be an important moment in the Polish women’s pursuit of individual agency and gendered sense of self. Whether we call it activism, artivism or socially-engaged art, Maryjki are powerful creative outputs for both, those who make them and those who encounter them.
A Virgin with a Rainbow Halo. How non-Catholic Polish women reclaim the figure of Holy Mary, (Z. Ściborska, praca magisterska, Graduate School of Social Sciences, University of Amsterdam, 2024) pp. 50-51